Felsefe terimleri üzerinde bir uzlaşımın, bir konsensüsün oluşamamış olması, Türkiye’de entelektüel hayata ilişkin, bana göre elbet, son derece önemli bir tesbitin altını çizmek anlamına geliyor:

Doğu ve Batı medeniyetleri arasında, bu medeniyet dairelerinden hangisine ‘mensup’ olduğumuz konusunda bir kararsızlığın, hâlâ (evet, hâlâ!) devam ediyor olduğunun altının çizilmesine...

Daha önceki yazılarımda da belirtmiştim: Peyami Safa’nın tesbiti doğrudur: Bilim ve Felsefe, bir Medeniyet meselesidir;- bir kültür (hars) meselesi değil! Hangi Medeniyete ‘mensup’ iseniz, Bilim ve Felsefeyi o Medeniyetin terimleriyle yapmak gerekir: Peyami, Batı medeniyeti dairesine girmiş bulunduğumuza göre, bu medeniyetin Bilim ve Felsefe terimlerini kullanmamız gerektiğini öne sürüyor, Bilim ve Felsefe terimlerinin Türkçeleştirilmesine karşı çıkıyordu.

Nurullah Ataç’ın da o kanıda olduğunu biliyoruz. Rıza Tevfik’in ise, Felsefe terimlerinin Arapça’larının kullanılmasından yana olduğunu da...



Galiba en doğrusu, entelektüel tarihimizin bize hem Doğulu hem de Batılı olmayı dayatan bir tarih olması dolayısıyla, her iki medeniyete eşzamanlı olarak ‘mensup’ oluşumuz gerçeğinden yola çıkarak, Bilim ve Felsefe alanlarında bu anlamda ‘sahih’ terimleme ölçütünü uygulamaktır.

Mesela, bir felsefe ve fizik terimi olarak ve salt Öztürkçe diye ‘özdek’in ‘madde’ yerine kullanılması kadar, yine salt Öztürkçe diye ‘eytişim’in ‘diyalektik’ yerine kullanılmasının doğru olmadığını düşünüyorum. Bir örnek vereyim: Bir felsefe terimi olarak ‘madde’yi ve ‘diyalektik’i kullanmak, ilkinin Arapça, ikincisinin de Grekçe kökenli oluşları dolayısıyla bir sakınca oluşturmak şöyle dursun, tam tersine, bana göre, tastamam, hem Doğu hem de Batı medeniyetini temellük edişimizdeki ‘sahih’liği gösterir.

Prof. Dr. Süleyman Hayri Bolay’ın, ‘Felsefe Doktrinleri ve Terimleri Sözlüğü’ (Genişletilmiş 9. baskı, Akçağ Yayınları), üzerinde belirli ölçüde uzlaşılmış Türkçe felsefe terimlerini büyük ölçekte yer vermekle birlikte, az da olsa gerek Grekçe ve Latince gerekse Arapça kökenli terimleri Sözlük’üne madde başı olarak almakta bir sakınca görmüyor; -mesela ‘akıl’ yerine ‘us’u madde başı olarak tercih etmediği gibi, yine mesela, ‘inak’ı ‘dogma’ yerine madde başı yapmıyor, ki bu, iki medeniyetin eşzamanlı olarak temellük edildiğini gösteren en sahih işarettir.

Prof. Bolay’ın ‘Sözlük’ünün, adının ‘Felsefe Doktrinleri ve Terimleri Sözlüğü’ olmasına bakarak salt Felsefe ile ilgili bir sözlük olmadığını belirtmek gerekiyor. Sözlük, felsefenin yanısıra Mantık, Psikanaliz, Sosyoloji ve İslami bilimlerin alanına giren kavramları da içeriyor.

Asıl önemlisi, Prof. Bolay’ın ‘Dokuzuncu Baskıya Dair’ başlıklı önsöz’ünde de dile getirdiği gibi, Sözlük’ün bu basımının ‘Osmanlı düşünce hayatının kavramlarına da yer vermeye başla[mış] ‘olmasıdır. Osmanlı’nın bir düşünce hayatından yoksun olduğunu öne süren budala ve cahil okuryazara ibret teşkil edecek şu açıklama Prof. Bolay’dan geliyor: ‘Biz felsefeyi sadece Batı’da var sandığımız ve sadece Batı felsefesine endekslendiğimiz için, onların kavramlarını tercüme edip onları öğreniyoruz. Artık felsefe bölümlerinde öğrenciler [artık][...]

Türk düşünce hayatıyla ilgili bilgi istiyorlar[...]: Bizde bazı Batı hayranı felsefeciler, Batı felsefesinin dışındaki düşüncelere hayat hakkı tanımamayı felsefe adına felsefe saymaktadırlar.

Halbuki Batılılar her medeniyetin bir dili, bir kavramlar hazinesi ve kendine göre felsefesi, düşünce sistemi, inancı ve ahlakı vardır diye düşünüp, onları tetkik edip yararlanarak yeni felsefeler ortaya atmak için de devasa sözlükler ve araştırma eserleri ortaya koyuyorlar: [...] Biz ise yüz elli senedir, kendimize Batı’dan kök arıyoruz. Halbuki herkes gibi, önce kendimizi tanımalıyız ve bilgi birikimimizle hesaplaşmalıyız.’ Prof. Bolay, Sabahattin Eyüboğlu’nun bir sözünü de aktarıyor: ‘Türk düşüncesinin Avrupalı olmasını istiyorsak, onu kendi geçmişimizle beslemeliyiz.’

‘Felsefe Doktrinleri ve Terimleri Sözlüğü’, içeriği bakımından ne kadar yetkin bir sözlükse, dizgi hatalarının varlığı, sözlüğün sunumunu o kertede rahatsız edici kılıyor. Dizgi hataları, özellikle terimlerin yabancı dillerde verilen karşılıklarında çok yoğun bir biçimde ortaya çıkıyor.

Umulur ki, Sözlük’ün onuncu basımında bu yanlışlar giderilir. Prof. Süleyman Hayri Bolay’a, ‘Felsefe Doktrinleri ve Terimleri Sözlüğü’nün, Türk tefekkür hayatına katkıları dolayısıyla, teşekkür borçluyuz.




Zaman
13.04.2005