Sanat üstüne bir şeyleri, yalnızlık sözcüğünün ne anlama geldiğini  anladığımızda öğrenir gibiyiz. Bu sözcüğü çok fazla kullandık. Yine de, "yalnız olmak", ne demektir bu? İnsan ne zaman yalnızdır? Bu  soruyu sormak bizi yalnızca dokunaklı kanılara götürmemelidir. Dünya düzeyindeki yalnızlık burada üstünde uzun uzun konuşmaya gerek olmayan bir yaradır.

Bundan fazla sanatçının yalnızlığını da amaçlamıyoruz, bu yalnızlık, genel olarak söylendiği gibi, sanatını uygulamak için  ona gereklidir.

Rilke, Solms-Laubech kontesine "Haftalardan beri,  kısaca iki kez söze katılma dışında, bir tek sözcük etmedim; yalnızlığım sonunda bitiyor ve ben meyvenin içindeki çekirdek gibi işimin içindeyim," diye yazdığında (3 Ağustos 1907) söz ettiği  yalnızlık tam anlamıyla yalnızlık değildir: Bu içe dalıştır.




Sanat yapıtı, yazınsal yapıt söz konusu olduğunda yapıtın  yalnızlığı daha temel bir yalnızlık serer gözlerimizin önüne.
Bireyselliğin hoşa giden soyutlamasını bir yana atar, farklılığı  araştırmaktan habersizdir; günün egemen olduğu bir alanı kaplayan
bir görevde gözüpek bir tanıklığı sürdürmek bu yalnızlığı dağıtmaz.  Yapıtı yazmakta olan açığa alınmıştır, yazmış olan kovulmuştur.
Kovulmuş olan kişi bunu bilmez üstelik. Bu bilmezlik onu korur, direnmesine izin vererek onu oyalar. Yazar yapıtın bitmiş olup
olmadığını asla bilmez.

Bir kitapta bitirdiği şeye bir başkasında yeniden başlar ya da yok eder onu. Valéry, yapıtta bu sonsuzluk
ayrıcalığını överken, işin en kolay yanını görüyor ancak: yapıtın sonsuz olması, bu (onun için) yapıta bir son koyamayan sanatçının yine de onu sonu olmayan bir çalışmanın kapalı yerine dönüştürecek  yetenekte olması demektir. Bu sonuçsuz çalışmanın bitmemişliği aklın egemenliğini geliştirir, bu egemenliği dile getirir, onu güç biçimde  geliştirerek dile getirir.

Belli bir anda, koşullar, bir başka deyişle tarih, yayımcının simgelediği, parasal gereklikler, toplumsal  görevler, bu eksik olan sonu anlatırlar ve her türlü baskıdan kurtularak özgürleşmiş sanatçı bitmemişi başka yerde sürdürür. Yapıtın sonsuzluğu, böylesi bir görüşte, aklın sonsuzluğudur ancak. Akıl, yapıtların sonsuzluğu ve tarihsel devinim içinde gerçekleşmek  yerine bir tek yapıtta bütünlenmek ister. Ama Valéry hiçbir zaman bir kahraman olmamıştır.

Herşeyden söz etmekten, herşey üstüne yazmaktan  hoşlanmıştır: Böylece, dünyanın dağınık bütünlüğü onu, kibarca vazgeçmiş olduğu, yapıtın ayrılmaz bütünlüğünün kesinliğinden uzaklaştırıyordu. Vb. düşüncelerin, konuların çeşitliliği arkasına gizleniyordu. Bununla birlikte, yapıt -sanat yapıtı, yazınsal yapıt- ne bitmiş ne bitmemiştir: Vardır.

Söylediği yalnızca ve yalnızca budur: Var olduğudur  ve başka hiçbir şey değil. Bunun dışında o hiçbir şey değildir. Ona daha fazlasını söyletmek isteyen hiçbir şey bulamaz, onun hiçbir şey  söylemediğinin farkına varır. Yazmak ya da okumak için olsun, yapıtın bağımlılığı içinde yaşayan kişi yalnızca varolmak sözcüğünü dile getiren  şeyin yalnızlığına aittir: Dilin saklayarak koruduğu ya da yapıtın sessiz boşluğunda yok ederek ortaya çıkardığı sözcük.

Yapıtın yalnızlığı en başta onu hiçbir zaman bitmiş ya da bitmemiş olarak okumaya izin vermeyen bu istem yokluğuyla çerçevelenir. Kullanımı  olmadığı gibi kanıtı da yoktur. O gerçek olarak ortaya çıkmaz, gerçeklik onu yakalıyabilir, ün onu aydınlatır: Bu varoluş onu bağlamaz, bu açıklık  onu ne kesin ne de gerçek kılar, açıkça görünür kılmaz.

Yapıt yalnızdır: Onunla iletişim kurulamadığı, okuyucunun ona ulaşamadığı anlamına gelmez bu. Ama onu okuyan bu yapıta ait yalnızlığın kesinleşmesine katılır, tıpkı onu yazanın bu yalnızlık tehlikesiyle karşılaşması gibi.