Osmanlı-Türk romanında Batılılaşmanın etkileri kadın bedeni üzerinden tartışılmıştır. 'Şıpsevdi'de de yine yanlış Batılılaşma eleştirisinden kaynaklanır romandaki cinsellik, zina, eve erkek alma...



Birkaç hafta önce bu sayfalarda Ahmet Mithat Efendi ile ilgili yazımı "bayrağı Hüseyin Rahmi Gürpınar'a devr etti" ifadesiyle bitirmiştim. İlk dönem Osmanlı romanına Ahmet Mithat Efendi vurmuştu damgasını, 20. yüzyılın parlayan yıldızı ise onu ustası bilen Hüseyin Rahmi'dir. Ustasının halkçılığını benimsemişti Hüseyin Rahmi; özellikle ilk romanlarında yine ustası gibi aşk, cinsellik, evlilik, ahlak, sadakat, yanlış batılılaşma, saf erkekler ve tehlikeli kadınlar gibi konular üzerine yoğunlaşmıştı. Ancak boynuz çırağı geçmiş, Hüseyin Rahmi'nin romanları İstanbul'un geniş bir coğrafyasına, toplumsal tabakalarına ve o tabakaların sorunlarına çok daha derinden nüfuz etmiştir.
Gürpınar'ı, Everest Yayınları'nın başlattığı yeni edisyon sayesinde yeniden hatırlıyoruz. Edisyonun Milli Eğitim müfredatı içindeki ilk iki kitabı "öğrenciler ve genç okurlar için sadeleştirilmiş" metinler halinde yayımlanmıştı. Şıpsevdi ise hem orijinal hem de sadeleştirilmiş versiyonuyla çıktı. Yazarın dilini ve üslubunu koruyan bu yaklaşım umarım yayın dünyası için bir gelenek halini alır.

Ahmet Mithat'ın desteğiyle edebiyat âlemine katılan Hüseyin Rahmi, daha ilk romanı Şık'ta geleneği izleyerek züppe tipi üzerinden yanlış Batılılaşmanın yıkıcı etkileri üzerinde durmuş, bir sonraki romanı İffet'te ahlaki tercihlerle yoksulluk arasında kurduğu ilişkiyle toplumsal meselelere doğru açılacağının sinyallerini vermişti. Ama Hüseyin Rahmi'ye o yıllarda ün kazandıran iki romanı vardır ki, 'genel ahlaka aykırı' oldukları gerekçesiyle dönemin sansürüne takılmışlardı; Metres ve Mürebbiye. Hüseyin Rahmi'nin her iki romanında da 'erkek yiyici' kadın olarak gayri Müslimleri kullanması Osmanlı romanının alışılagelmiş bir temasıdır. Ancak, daha önceki dönemlerden farklı olarak, müslüman kadınların gayri ahlaki ilişkilerinde bir artma görülür.

Nitekim, Hüseyin Rahmi'nin Şıpsevdi'sinde, Müslüman bir ailenin rezilliği ayyuka çıkar. Ancak bu kitabın yasaklanma nedeni farklıdır: Dönemin sansürcüleri, 1911'de Alafranga adıyla yayımlanan Şıpsevdi'nin barındırdığı 'haşerat' ve 'mikrop' sözcüklerine takılmışlar, yasaklama kararını yazarın bu sözcüklerle 2. Abdulhamit'in hafiyelerini kast ettiğini düşünerek almışlardı. Gürpınar'a göre Şıpsevdi bir "istibdat şehidi"didir.

'Alafranga'lık kolay mı?

Alafrangalığın, yani yanlış Batılılaşmanın yıkıcı etkileri üzerine kurulu hikâyesiyle, romanın ilk ismi daha uygun aslında. Kısaca özetleyelim: Batı hayranı, Pevlevizade Meftun Bey babasının ölümünden sonra amcası tarafından himaye edilmiş, eğitim için Fransa'ya gönderilmiş, bilimden ziyade Paris'in gece hayatını etüd etmiş haylaz bir genç. Amca ölünce İstanbul'a dönmüş, Erenköy'deki baba yadigârı köşkte aile büyüğü pozisyonuna geçmiştir. Hikâye, çoğunluğu kadınlardan müteşekkil ailesine Batılı adetleri ve görgü kurallarını öğretmesi ve alafranga hayat tarzını uygulatması etrafında gelişen önce komik sonra trajik olaylarla gelişir. Yandaki köşkün sahibi zengin ama cimri Kasım efendinin kızıyla evlenerek rantiyelik alanını genişletmek isteyen Meftun, kurduğu türlü kumpaslarla etrafındaki herkesin hayatını mahvedecek, bir başına kaldığında Paris'e dönmek zorunda kalacaktır...

Osmanlı-Türk romanında Batılılaşmanın yıkıcı etkileri kadın bedeni üzerinden tartışılmıştır. Şıpsevdi'de de yine yanlış Batılılaşma ve alafranga hayat eleştirisinden kaynaklanır romandaki cinsellik, geceleri eve erkek alma, zina, çocuk düşürme, hatta bir tür toplu seks partisine kadar varan ilişkiler...
Hüseyin Rahmi, natüralist eğilimlerinin de etkisiyle, mümkün olduğunca çıplak tasvir ediyor şehvet dakikalarını; "Şaban ve Zerafet... İki sevgili birbirlerin iyice mıncıklaya mıncıklaya bağırttıktan sonra nihayyet çimdik konusunda silahları bırakırlar. Uzun bir öpüşmeyle bu bırakış mühürlenir... Zerafet kırıta kırıta gerdanını sevgilisinin iştahlı dudaklarına uzatır. Şaban yapışır. Can verici renkli bir şerbet içer gibi o siyah gerdanı çeker, çeker, çeker, sonra havyar yer gibi dudaklarıyla çim çim çim ısırıp yutuyor gibi yapar." Kendi görüşlerini ise, bu sevişme anını gizlice izleyen Meftun'un ağzından dinleriz; "Tabiat kanunu öyle şiddetli bir zorlayıcıdır ki kanunların gereğine her şeyi uydurur, boyun eğdirir. Şimdi burada içen, söyleyen, çağıran, bağıran, oynayan, sevişen, öpüşen Zerafet'le Şaban değil, işte bu tabiat kuvvetidir. Schopenhaur'in dediği gibi bu sevişenlerin vücutlarında, damarlarında, kanlarında insan kuşaklarının tohumları var. İşte onlar, varlık dünyasına gelmek için hapishanelerini yarmaya uğraşıyorlar. Kendilerini meydana getirecek iki vücudu birbirine yaklaştırmaya uğraşıyorlar. Elalemin hovardalık, zamparalık, çapkınlık, sevişme, sevda gibi edebi veya sıradan, daha çeşitli adlarla andıkları gerçek işte bu."

Bir yandan Meftun ve çevresini yozlaşmış bir kültürün temsili olarak sunar Hüseyin Rahmi, öte yandan kadın ve erkeklerin cinsel arzularını -psikolojik tahlillerle- kaçınılmaz insani duygular biçiminde aktarır; "Bağcı Kerim Ağa'nın iki iştahlı pazısı arasında iyice sıkılıp da kadına acıkmış öyle bir erkeğin şehvet titremeleri altında vücudu sarsıldığı gece, sanki Azize'nin namus tellerinden birkaçı gevşemiş, yahut kopmuştu. O âşık hamleler arasında kalbinin derinliklerinden çözülüp göğsünde boşluklar bırakarak uçtuğunu duyar gibi olmuştu. örünüşte bir felaket gecesi adını verdiği o tatlı geceyi, o aşık saldırışlarını hatırladığı zaman, herifin ateşli dudaklarının yüzünde dolaştığını o anda gene duyar, o pos bıyıkların dokunuşlarıyla yanakları gene gidişir, sıkıntılı gösterdiği o zevk anlarını tekrarlarcasına, anısında gerçeğe döner gibi olağanüstü bir hal oluşurdu." Görülüyor ki, orta yaşın üzerindeki Azize hanımın, Meftun'un yarattığı alafranga hayata kapılıp ahlaki değerlerini yitirmesi alay konusudur, ama Hüseyin Rahmi, yine de -toplumsal değer yargıları ve geleneksel ahlak tarafından- bastırılmış cinselliğinin Azize hanım açısından nasıl bir kayıp olduğunu sezdirirmeyi ihmal etmez.

Edebiyat alanında Türk aydınlarını ilk etkileyen Zola doğalcılığının izleyicilerinden olan Hüseyin Rahmi için sanat ve edebiyat bir eğitim aracıydı. Geri kalmışlık nedeni olarak gördüğü din, düşünce, davranış ve inançları değiştirmek için yazmıştır romanlarını. Bir yazısında belirttiği gibi, "her eserinde, karilerini, avamî şathiyat arasında yüksek bir felsefeye doğru çekmeye uğraşmıştır." Kendine özgü realizmini öyelesine abartmıştır ki bu abartı onu natüralizme götürecektir. İlerleyen yaşlarında ise toplumdan umudunu kesmiş, pesimist bir yazar olarak çıkar karşımıza. Gelir farklılıklarından cinsel hayata, aile kurumundan eğitime, iki yüzlü ahlaki değerlerden siyaset sahnesine kadar aklınıza gelen ne varsa ağır bir eleştiriden geçirilecektir. Derinlikli olmamakla birlikte, sosyalist bir dünya görüşünden de söz edilebilir. Bu nedenle, toplumsal sorunlara sınıfsal bir açıdan yaklaşmayı bilmiş ve sisteme belki de o ana dek yapılmış en radikal eleştiriler Hüseyin Rahmi'nin kaleminden çıkmıştır. Ne var Gürpınar'ın toplumculuğu bu eleştirinin ötesine geçmeyecektir.

"Avam için, avamı yükseltmek için" şiarından hareketle, halkın okuyabileceği romanlar yazmıştı Gürpınar. Halkı kolaylıkla çekebilecek hikâyeler aramış, bu hikâyeleri çekici kılacak kişi, mekân ve olayları bir araya getirmiş, mizahi bir üslubu, basit bir dili tercih etmişti. Romanlarının en büyük zaafı romanın bütün öğelerinin Gürpınar'ın toplum hakkındaki görüşlerinin taşıyıcısı olamaya memur edilmesidir. Amaç bu olunca kişiler derinleşmez, diyaloglar sarkar, kurgu gevşer, kötü olaylar ardarda sıralanır. Ama bütün eksikliklerine rağmen öyle bir fazlası vardır ki Gürpınar külliyatının, aradan ne kadar zaman geçerse geçsin değerini koruyacaktır. Bu külliyat 19. yüzyıl sonlarından 20. yüzyılın ilk yarısına kadar geçen sürede İstanbul'un bütün insan ve mekan zenginliğini yansıtır. Museviler, Ermeni ve Rumlar, Levantenler, arabacılar, bıçkınlar, randevu evi sahibi madamalar, polisler, küçük memurlar, zengin tüccarlar, mirasyediler, kısaca İstanbul ahalisinin tekmil-i birden, kimi zaman acıklı kimi zaman gülünç sahnelerle ve kendilerini çok iyi yansıtan lehçeleriyle boy gösterirler.

Romana gönül vermiş, bütün dünyasını yazmak üzerine inşa etmiş, yaşamının neredeyse tamamını yazarak kazanmış, romancı yakıştırmasını belki de herkesten çok hak etmiş edebiyatımızın en başarılı örf ve âdet romancısı Hüseyin Rahmi, her yaşa hitap eden, her dönemde farklı bir okuma keyfi veren bir yazardır.

ŞIPSEVDİ
Sadeleştirilmiş Metin
2008, 475 sayfa, 18 YTL.

ŞIPSEVDİ
Orijinal Metin
2008, 475 sayfa, 18 YTL.

H. R. Gürpınar'ın eserleri Everest Yayınları'ndan yayımlanmaktadır.

Radikal Kitap
02/05/2008