Kudemanın usta şairlerinden Taşlıcalı Yahya Bey'in şöhretli bir gazeli vardır; hani
Âdemoğlu âleme üryân gelir üryân gider
Nâle vü efgân ile giryân gelir giryân gider
beytiyle başlar. Hikmetle örülmüş bu gazelin her beyti birbirinden güzel, her biri ışıklı ve parıltılı mısralarla örülüdür. Çok basit gibi görünen ama anlam derinliği yönünden adeta sehl-i mümteni derecesinde haykırışlardır bunlar.
Demiş ki:

İnsanoğlu aleme çıplak gelir, yine çıplak gider. Feryatlar, inleyişler içinde ağlayarak gelir, yine ağlayarak gider.



Beyitteki kelimelerin anlam derinliklerine inildiğinde aslında söylenen sözün günümüz diline çevirisinin tam yapılamadığı görülür. Söz gelimi üryan kelimesi "çıplak" demek ise de burada yeni doğan bir bebeğin dünyaya ait hiçbir varlık getirmediği, yani elinin boş olduğu, dolayısıyla ölüm vaktinde yine eli boş olarak gideceği, dünyadan öte tarafa maddi hiçbir şey götüremeyeceği gibi insanlık hallerine işaret eder. Dünya malı dünyada kalır ya, işte gelen de geldiği gibi üryan gider. Oysa şair bu üryanlığa bir de ağlayarak (giryan) gelip gitmeyi ilave ediyor. O halde sormak lazımdır; acaba üryanlık bir ağlama sebebi midir? Yani insan öte tarafta ne bırakmış olabilir ki dünyaya gelişine ağlıyor olsun? Haydi ölürken ağlayışını anlayabilir; bunu dünyada bırakıp gittiği (belki gidemediği) malına, evladına, şöhretine, rahatına vs. kısaca dünyalıklara bağlayabiliriz. Üstelik bu ağlayış yalnızca gözyaşı değil çığlıklara, inleyişlere, feryatlara da vabestedir. Soruların cevabı oldukça düşündürücü!..

Sufiler insanın dünyaya gelişini, ruhun ana vatandan gurbete atılışı olarak yorumlarlar ve anne rahmini cennet hayatı ile (ekmek elden su gölden her ihtiyacı hazır bir hayat) özdeşleştirirler. Nitekim cenin anne karnında su ile çevrili bir ortamda yaşar "Ve canı olan her şeyi sudan yarattık!" ayetinin bir yorumu da buna işaret eder. Peki de ne bulmuştur insan bu bırakılıp gelen vatanda? Orada madde olarak değil ise de mana olarak ne vardır?

El-cevab: Ne yoktur ki? Belki bir vatanda olan her şey... Sevilen her şey... Ve tabii bizzat Sevgili... Bu durumda sevgiliden ayrılan kişinin ağlamasına şaşılamaz; bilakis sevgiliye geri dönüşte ağlayana şaşılır. O halde gurbete gelirken ağlayanı mazur gören kişi, gurbetten vatana dönerken ağlayanı anlamakta zorlanacaktır. Mademki gurbet geçici bir misafirliktir; insan misafir olduğu yere yerleşmek istesin, olacak iş mi? Üstelik de yerleşebilip geri dönmeyen bir tek kişi yokken. Bu sefer soru şu hale girer: Acaba dünya süsü insanı nasıl aldatmaktadır ki giderken ancak ağlayışlarla gidilmektedir?!..

Şair beytin ikinci dizesindeki "nale vü efgan (çığlık, feryat, ah-vah vb.)" kelimelerini doğan çocuk ile ölen kişinin fiilleri gibi göstermektedir. Doğan çocuğun anne rahminden ayrılışı sırasında hava ile teması ve hava basıncı yüzünden ağladığı, yabancı ortam şartlarının metabolizmasını etkilediği bilinmektedir. Bazı ölümlerin de feryat içinde gerçekleştiği ve gidişte de bir çığlık bulunması muhtemeldir. Ama şairin bize hatırlatmak istediği çığlıklar doğan ile ölenin değil, onun çevresindekilerin çığlıkları olsa gerektir. Hani doğum süresinde anne acı çektiği için, başındakiler de sevinçten çığlık çığlığadır; ölümde de herkes yas halinde üzüntüden feryad ve figandadır ya!...

Şaire göre dünyaya geliş de, oradan gidiş de ağlayarak (giryan giryan) olmaktadır. Son soru şöyle olsun: Doğan bir bebeğin ağladığını hep biliriz de ölenin ağlaması ne demeye gelir? Ölmekte olan birinin başucunda bulunursanız (Allah vermesin), ona dikkatle bakın, son nefesine yakın gözlerinin ucundan birer damla yaş geldiğini göreceksiniz.

İşte, dünyaya eli boş gelip yine eli boş giden insanoğlu galiba buradaki fakirliğine ağlamaktadır. Gelişte vatandaki konumunu kaybettiği için fakir, gidişte de vatana götürecek kâr elde edemediği için fakir. Zaten kâr elde ettiği zaman adına şeb-i arus (gerdek gecesi) denilmekte. Üstelik, dünyaya gelişte saf, berrak bir ruh ile gelip de kirlenmiş olarak giden ruhun feryattan başka yapacağı ne olabilir ki?

* Kurban Bayramı'nın "yakınlık" duygusu Yaradan'dan yaratığa bütün ömrünüzü doldursun!..

MECNUN, LEYLA İLE SOHBETTE

Mecnun bir gün fırsat buldu, Leyla ile oturmaya muvaffak oldu. Leyla, onu sınamak için bir dilekte bulundu:

- Ey âşık! Neyin varsa getir.

- A ay yüzlü, dedi Mecnun, aşkınla ne suyum kaldı, ne kuyum. Ne ciğerimde azıcık kan, ne gözümde bir nebze yaş. Aklımı yağma ettin, uykumu çaldın. Artık bir canım var, emreyle onu vereyim.

- Ben onu senden ne vakit istesem alırım, başka neyin var, sen ondan bahset.

Mecnun o vakit arandı, yakasında sakladığı bir iğnesi vardı, onu çıkarıp sevgiliye sundu.

- İşte varlık aleminde sahip olduğum tek şey bu iğnedir. Bunu da neden taşıyorum bilmek istersen, çölde, ovada seni izlerken çok düşüyorum, kendimden geçiyorum; oralarda ayağıma, bedenime dikenler batıyor; bu iğneyle o dikenleri çıkarıyorum.

- İşte bunu istiyordum ben senden. Eğer aşkında gerçek isen bu iğne nasıl layık oluyor sana? Dikeni çıkarırsan buna vefa mı derler?!..

BERCESTE

Heman ağlayı geldim âleme ağlayı gittim ben

San ol nilüferim kim suda bittim, suda yittim ben

Rehayî



Zaman
18/12/2007