Gaffar Güney, vurulup kaldığı için mi 'Vanya Dayı'yı çevirmişti? Ruhsal sarsıntılarla ömrü noktalanmış Güney'in. Türk sinemasının değerli aktörü, Fikret Hakan, onun oğlu



Çehov, 1897'de toplu oyunlarını yayımlarken, Orman Cini'ni bir kez daha yazıyor ve onu artık Vanya Dayı'ya dönüştürüyordu. Ataol Behramoğlu hem Orman Cini'ni hem Vanya Dayı'yı dilimize kazandırdı. Meraklı, Çehovsever okur, bu iki metni birlikte okursa, eşsiz saatler geçirebilir...

Bu yazıda söz açacağım Vanya Dayı çevirisi, Ataol Behramoğlu'nun emeğinden yıllar önce yapılmış. 1944'te. Maarif Vekâleti Kitapları, Rus Klasikleri dizisinden Vanya Dayı'yı da yayımlamış. Galiba İstanbul Şehir Tiyatrosu'nda sahnelenmiş. Çevirmenin adı Gaffar Güney. Gaffar Güney'inki artık unutulmuş bir emek. Rusçadan başka çevirileri de var: Öyküler seçkisi, oyunlar...

İlk okuduğum Vanya Dayı Gaffar Güney'in çevirisiydi. 1975 sonrasında. Birdenbire Çehov'un oyunlarını keşfetmiştim. Gerçi Martı'yı okumuştum, Necatigil'in çevirisinden. Ama asıl çılgıncasına hayranlık, Ataol'un Bilgi Yayınevi'nce yayımlanmış Üç Kızkardeş'iyle başlayacaktı...

Katherine Mansfield, Çehov'un öykülerine tutkundur. Güncesinde, yürek yakan bir içlilikle sorar, "Ah Çehov, niçin öldünüz?" diye. Onunla akşam vakti karşılıklı oturmak, söyleşmek istediğini söyler.

Elbette hikâye sanatının büyük ustasıdır Çehov. 'Köylüler'i nasıl unutabilirim? 'Küçük Köpekli Kadın' bir başyapıttır. Yıl geçmez, koşup yeniden okurum 'Küçük Köpekli Kadın'ı.

Ama oyun yazarı Çehov, bence, dünyanın en büyüklerinden. Benim için en büyüğü. Shakespeare'den büyük. O kadar sevdiğim İbsen'den büyük. 20. yüzyılın tiyatro dâhisi Brecht'ten büyük. Çehov'un oyunlarını handiyse ezbere biliyorum. Bir dönem, o oyunlardan alıntılar serpiştirdim romanlarıma. O sözler, o duyuşlar benim kitaplarımda da yer alsın diye. Çehov'un tiyatrosuna hayran roman kişileri oluşturmaya çalıştım.

İvanov, Vişne Bahçesi, ötekiler; onlarsız bir yaşam düşünemem artık.
İşte, otuz yıl önce, Vanya Dayı'yı okuyordum. Son perdede, Sonya'nın söyledikleri, uzun günler, uzun geceler, çalışmak, hep çalışmak, başka bir kaderin olmayışı karşısında boğula boğula ağladığımı dün gibi hatırlıyorum. Sonra sahnede Tilbe Saran'dan izledim Sonya'yı; Cüneyt Türel Vanya Dayı'ydı. Mum ışığı azalıyordu. Kaç kez seyrettim ve yine doya doya ağladım.

"Biz dinleneceğiz!" diyor Sonya, "Biz meleklerin seslerini işiteceğiz; bütün gökleri elmalarla donanmış göreceğiz; bütün yeryüzündeki fenalıkların, bütün ıstıraplarımızın, bütün dünyayı dolduran bir merhamet içinde bulunduğunu, bizim hayatımızın da sessiz ve güzel ve bir okşayış gibi tatlı bir hal aldığını göreceğiz. Ben inanıyorum, inanıyorum..." (Gaffar Güney'in çevirisi.)

Sonya'nın sözleri diyor, Ataol Behramoğlu, "acılara katlanmanın anlatımı olduğu kadar, geleceğe dönük bir umut çığlığıdır da..."

Bu çeviri Gaffar Güney'e bakanlıkça ısmarlanmış mıydı? Yoksa, çevirmen vurulup kaldığı için mi Vanya Dayı'yla haşır neşirdi, bilemeyeceğiz. Ruhsal sarsıntılarla ömrü noktalanmış Gaffar Güney'in. Türk sinemasının değerli bir aktörü, Fikret Hakan, onun oğlu.

Samet Ağaoğlu'nun harikûlâde hikâyesi 'Öğretmen Gafur'daki kişinin Gaffar Güney olduğu söylenir. Ağaoğlu galiba ondan esinlenmiş. Öyleyse katlanılamayacak bir acı söz konusu. Öyküdeki Öğretmen Gafur -"Karadeniz'in küçük bir sahil kasabasında, bir otel odasının dolabında" kalakalmış- kâğıt parçasına şunları yazmış:

"Yapayalnız kalmak için, kapandığım bu otel odasında beni nasıl buldular? Hayatımın şu veya bugününde karşıma çıkmış olan insanların hepsi, bazısı dost, bazısı düşman, bir kısmı ölmüş, bir kısmı diri, hepsi burada! Saf, küçük, acemi tahayyüllerimin çocuk yüzleri, kavuşamadığım emellerin ihtiyarlamış, buruşmuş simaları, kinlerim, saadetlerim hepsi burada!"
Sanki hepsi benim de yanı başımda.
Tek çare Sonya'ya kulak vermek...

1944 sonrasında Vanya Dayı'yı kimler okudu? Sonya kimlerin acısına el uzattı?

Gündeş öneriler
Bütün Hikâyeleri, Fikret Ürgüp, Okuyan Us Yayın, 2007. (Leyla Erbil diyor ki, "Bu görkemli hikâyelerin hiç eskimeyeceğini ve bir daha yazılamaz olduğunu düşünüyorum.")


Radikal Kitap
31/08/2007