Hay-on-Wye 1300 nüfuslu bir kasaba. Bu kasabada otuz dokuz büyük kitapçı var. Başka bir deyişle, otuz dört kişiye bir kitapçı düşüyor. Kasabanın kitap cennetine dönüşme hikâyesi oldukça ilginç



Galler-İngiltere sınırının üstünde, 1300 nüfuslu bir kasaba var: Hay-on-Wye (Wye kıyısındaki Hay). Adı bir sandviçe benziyor (ham-on-rye, meşhur bir Bukowski kitabıdır ayrıca); nitekim ünlü yazar Arthur Miller bu kasabanın adını ilk kez duyduğunda, "O da ne? Bir tür sandviç mi?" demiş, yıllar sonraysa Armistead Maupin (Kent Masalları'nın San Francisco'lu yazarı) aynı espriyi "Mayonez koymayın sakın" diyerek yapmış. Pek ilginç sayılmaz açıkçası; ilginç olan şu: Bu kasabada otuz dokuz büyük kitapçı var. Başka bir deyişle, otuz dört kişiye bir kitapçı düşüyor. Bu kadar kitapçı arasında ihtisaslaşma da bir yerden sonra kaçınılmaz oluyor herhalde: örneğin Balkan edebiyatı Marijana Dworski'den soruluyor.

Hay-on-Wye'ın bir kitap cennetine (kimilerine göre 'ikinci el kitapların Mekkesi'ne) dönüşmesi birden olmadı. 1961'de kiraların düşüklüğünden yararlanarak buraya yerleşen, bir de kitabevi açan Richard George William Pitt Booth, 1 Nisan 1977'de Hay-on-Wye'ın bağımsızlığını ilan etti, kendini de buranın kralı yaptı ve köyün merkezindeki 13. yüzyıl şatosuna yerleşti. Basının müthiş ilgisini çeken bu yarı kaçık kitap tutkunu, hazır herkes bakıyorken kasabada yeni kitapçıların açılmasına ve buranın kitapçılarıyla tanınmasına önayak oldu. Son zamanlarda Booth krallık işinden yorgun düşmüşe benziyor; kitapçı dükkânını satıp Almanya'ya taşınacağı söylentisi yayılmış durumda. Bu bölgenin milletvekili Roger Williams, Booth'un mirasının daima ayakta kalacağını, onun sayesinde ufak bir pazar kasabasının büyüyüp yöre ekonomisini dönüştürdüğünü söylüyor.

Milletvekilinin sözlerinde büyük doğruluk payı var. Hayvancılıkla geçinen köylerin bulunduğu bölge, deli dana hastalığından beri belini doğrultamadı, ama Hay-on-Wye'da 1988'den beri düzenlenen kitap festivali, her yıl kırk bin kişiyi buraya çekiyor; yıl içinde kitap turlarıyla gelenler de cabası. Bu festival de alçakgönüllü bir başlangıcın ardından, dünyanın en büyük kitap festivallerinden biri haline geldi, Toronto ve Adeleide festivalleriyle artık boy ölçüşüyor. O kadar ki festivalin konukları arasında Bill Clinton ve Paul McCartney gibi isimler olabiliyor.

Bu da ayrı bir tartışma konusu. Bu kadar ünlü insanların, özellikle de kitap dünyası dışından ünlülerin gelmesi, festivalin yapısını, havasını bozuyor mu? Hay'lilerin bir kısmı kesinlikle bozduğunu, hatta yazarların bir kenara itildiğini düşünüyor. Clinton'a verilen 200 bin dolarlık konuşma ücretinin daha iyi amaçlar uğruna kullanılabileceğini belirtiyorlar. Festival komitesiyse durumdan memnun; bu isimler sayesinde festivale heyecan katılıyor, Hay'in adı gazete manşetlerine çıkıyor. Ayrıca yüzlerce etkinliğin arasında sadece beş ya da altısının bu çapta olduğunu, dileyenlerin yine Margaret Atwood ya da David Lodge gibi yazarları dinlemeye gidebileceğini söylüyorlar.

Bu yıl festival 24 Mayıs'ta başlıyor ve 3 Haziran'a dek sürüyor. Konuk konuşmacılar arasında dört Nobel ödüllü yazar (Wole Soyinka, Orhan Pamuk, Derek Walcott ve Wangari Maathai) var; David Attenborough ve George Monbiot çevre sorunlarına dikkat çekecek; Bryn Terfel ve Baaba Maal müzik yapacak; Michael Nyman film müziklerini ve Peter Greenway'le işbirliği hakkında konuşacak; Kiran Desai, Eric Hobsbawm, Elif Şafak, Ruth Rendell, Dave Eggers, Felipe Fernandez-Armesto, Amir Or, Ian McEwan ve daha onlarcası Hay'de olacak. New Yorker dergisinin editörü Tina Brown, en iyi İngiliz yazarlarla tanışmak için bir fırsat olarak gördüğü Hay Festivali'ne son üç yıldır bir münazara takımıyla katılıyor ve Sunday Times'ın takımıyla kapışıyorlar.

Hay-on-Wye, bu yıl Mali'deki efsanevi çöl kenti Timbuktu'yla (Vonnegut ve Auster'dan, Ali Farka Toure'dan hatırlayın) kardeş şehir oldu. Haritaya bakarsanız, ikisinin de aynı boylam üstünde olduğunu göreceksiniz. Timbuktu'nun da yazıyla arası iyi: Afrika kıtasının en eski yazmalarının burada olduğu söyleniyor. Guardian'da çıkan bir habere göre, Hay Festivali'nin direktörü Peter Florence, şimdiden Timbuktu'da bir Hay-in-the-desert (Çölde Hay) festivali düzenlemeyi düşünmeye başlamış.

Radikal
25/05/2007