'Alice Harikalar Diyarında' 1879 yılında Rusya'da yayımlandığında, 'küçük bir kızın yorucu, son derece sıkıcı ve tamamen kafası karışık, hastalıklı sayıklamaları' olarak nitelendirilmişti

2007, Charles Lutwidge Dodgson'un doğumunun 175. yılı. Bu isim size bir şey çağrıştırmamış olabilir, çünkü Dodgson'u tüm dünya Lewis Carroll olarak, yani Alice Harikalar Diyarında'nın yazarı olarak tanıyor. Carroll'un kitabı 1865'te yayımlandığında, çocukların beğenisini olduğu kadar, Oscar Wilde ve Kraliçe Victoria'nın da hayranlığını topladı. Carroll biraz tuhaf bir adamdı, kitabı (ve devamı olan Alice Aynalar Diyarında) da tuhaf bir kitaptı. Moscow Times'da Viktor Sonkin imzasıyla yayımlanan yazıya bakılacak olursa, yüz yirmiden fazla dile çevrilmiş kitabın Rusçadaki serüveni de bir o kadar tuhafmış.



'Alice' Rusçada 1879'da, orijinalinden yalnızca dört yıl sonra yayımlandı; kitapta çevirmeninin adı yazmıyordu. Ancak kitap İngiltere, Avrupa ve Amerika'da büyük başarı kazanmasına karşın Rusya'da hiç tutulmadı; "küçük bir kızın yorucu, son derece sıkıcı ve tamamen kafası karışık, hastalıklı sayıklamaları" olarak nitelendi, "tüm annelerin bu değersiz fantaziden uzak durması" tavsiye edildi. Rusya'da o dönemin çocuk yazını son derece ahlakçı ve olay örgüsüne dayalıydı; belli ki Carroll'un tavşanı, Cheshire kedisi, şapkacısı, kupa kraliçesi ve diğer kahramanları, mantığı zorlayan konuşmalarıyla genel beğeniye aykırı düşüyordu. Zaman içinde 'Alice'in yeni çevirileri yayımlandı, hatta bu çevirilerden bir tanesi genç Vladimir Nabokov'a aitti, ama neredeyse bir yüzyıl boyunca 'Alice' Rusya'da hak ettiği beğeniye erişemedi.

1960'ların sonlarına doğru bu durumun değişmesi için koşullar olgunlaşmaya başladı. Rus şairleri, absürd çocuk şiirleri yazmaya başlamıştı, devlet tarafından onaylanmasa da absürd yazın, okurlar arasında beğeni toplar olmuştu. Sonra tuhaf birşey oldu.


Bulgarca ve Rusça 'Alice'

Sovyetler Birliği dışındaki sosyalist ülkelerde yayımlanan kitapları incelemekle sorumlu olan yetkililerden biri, Alice adında bir kızın Bulgarcada yayımlanmış bir kitabına rastladı ve bunun bir Bulgar kitabı olduğunu düşünerek, kitabın Rusçaya çevrilip Sofya'da basılması ve Sovyetler Birliği'ne ithal edilmesi emrini verdi. Bulgarlar bu işe şaşırdı elbette, ama sonunda kitabın Bulgarcadan değil İngilizceden çevrilmesi konusunda Sovyet yetkilisini ikna etmeyi başardılar.

Kitabın Nina Demurova tarafından yapılan çevirisi 1967 yılında Sofya'da yayımlandı; kitabı Bulgar sanatçı Petar Çuklev resimledi; şiirlerin çevirisiniyse Dina Orlovskaya üstlendi. Demurova o günleri şöyle hatırlıyor: "Kitap yayımlandıktan sonra Sofya'daki merkez bankasına ücretimi almaya gittim. Bankanın müdürü, İngilizce bir kitabı Rusçaya çevirdim diye bana neden Bulgar levasıyla ödeme yapıldığını bir türlü anlayamadı. Tek kelime Bulgarca bilmemem onu iyice çıldırttı."

Kitap bir anda çoksatarlar arasına girince karaborsadaki değeri bir mühendisin aylık maaşı düzeyine çıktı. Birkaç yıl sonra Sovyetler Birliği'nin en prestijli yayınevlerinden biri olan Literaturniye Pamyatniki, kitabın yeni ve daha akademik bir çevirisini yayımlamak isteyince, Demurova kendi çevirisinde ciddi değişiklikler yaptı; şiirleriyse bugün Rusya'nın en ünlü şairlerinden biri olan Olga Sedakova çevirdi.

O zamandan beri 'Alice'in dört yeni Rusça çevirisi yayımlandı; Winnie the Pooh ve Mary Poppins'in çevirmeni Boris Zakhoder'in elinden çıkan çeviri, bunlar içinde en başarılısı sayılıyor.
'Alice' Sovyetler Birliği'nde başka sanat yapıtlarına da esin kaynağı oldu. 1974'te kült oyuncu ve şarkıcı Vladimir Vysotsky, ülkenin önde gelen oyuncularıyla bir 'Alisce Harikalar Diyarında' albümü çıkardı. 1982 yılındaysa animasyon ustası Efrem Pruzhansky, Disney versiyonuna hiç benzemeyen, çok daha karanlık ve tuhaf bir çizgifilm yaptı.
Demurova'ya göre 'Alice'in bu kadar beğenilmesinin nedeni, geleneksel masalların korku dolu havasına ve masallardaki çocukların hep korkmasına karşın, 'Alice'te hiç korku olmaması. 'Alice'in Rusçadaki serüvenini anlatan ve Demurova tarafından yayıma hazırlanan kitap, bu yıl içinde piyasaya çıkacak.
 

Radikal
23/03/2007