Zadie Smith, 'Güzelliğe Dair'de yine bir kimlik etrafında dönüyor ve 'zenciliğin' bir kimlik, bir kader ya da bir şans olup olmadığını sorguluyor

Bakhtin'e göre, özellikle roman türünde çokkatmanlılık, diyalog, söylemlerin ayrılıp çatışması, melez oluşumlar toplumda yaşayan dilin bütününün kaçınılmaz bir özelliğidir.



Toplumun da melez bir oluşum olduğu düşünüldüğünde tahakkümcü anadilin, 'öteki' addedilen kültürler ve göçmenler üzerinde bir sömürge aracına dönüştüğünden söz edebiliriz pekâlâ. Kökenleri sömürge toplumlarına dayanan yazarların, son yıllarda Avrupa ve Amerika'nın en prestijli edebiyat ödüllerini alarak, çok satar olmaları, sadece egzotik anlatımları, postmodern kurguları, parodi ve ironiyi içselleştirmeleri ve eğlenceli dilleriyle bizlere karnaval tadında kurmacalar sunmalarında değil, sömürgecilik sonrası söylemlerde de aranmalı.

Koloninin çöküşünden sonra devam eden kültürel eşitsizlikleri etkisiz hale getiren bir paratoner olan dil zira, sömürgeciliğin çözülmesinde kullanılacak en önemli araç olduğunu edebiyatta da gösteriyor. Anglo-Hint ve Anglo-Karayip varyantlı yazarlar (Salman Rushdie, Jhumpa Lahiri, Anita Desai, Arundhati Roy, Zadie Smith), bu ideolojik sorunu romanlarında melezlik ve göçmenliği, çokkültürlülüğü, ötekileştirilen halkları, kimlik yanılsamasını sorunsallaştırarak, yani tam da dilin bir sömürgeci aygıta dönüşümü üzerinden irdelemeye çalışıyorlar.

İnci Gibi Dişler'de, edebiyatta bir reggae tonu tuttararak Anglo-Karayip rüzgârı yaratan Jamaika kökenli İngiliz yazar Zadie Smith, bir melez olması hasebiyle bu kavramı parodik, çok katmanlı, merkezsizleştirilmiş, çok kahramanlı romanlarıyla gündeme getiriyor. Sokak diliyle, etnik grupların dilini aynı anda kullanan, uçucu ve lafazan anlatımıyla merkezileşmeye karşı duran ve asla tek bir tema üzerinde odaklanmayan Smith, böylelikle bilinçli bir belirsizlik, kaotiklik yaratıyor kurgularında. Sömürgecilik sonrası kuramlarda Edward Said ve Gayatri Spivak ile önemli bir üçlü oluşturan Homi K. Bhabha'nın kuramsal bakış açısındaki anahtar terimlerinden biri olan melezlik ilkesince 'melez', sömüren güç ve sömürülen kültür gibi iki farklı kültür ya da geleneğin karışımından doğan 'üçüncü bir alan' ya da bir 'ara alan'a denk gelmektedir ki, iki farklı kültür arasındaki gerilimi ortadan kaldıran üçüncü bir terim değil, otoritenin önüne çıkarak, yalnızca kimliğin olanaksızlığını göstermekle kalmayan, aynı zamanda onun belirsizliğini simgeleyen bir terimdir.

Yahudi-Çinli, Zenci-Yahudi, Rus asıllı İtalyan, Bengal asıllı İngiliz, Jamaika kökenli Amerikalı gibi kahramanlarıyla bir ara alan, bir yeni tür yaratan, kimlik karmaşasını ve kolonyal temsilleri, postmodern, klasik, romantik ve gerçekçi türleri birbirine harmanlayarak veren Smith, eleştirmen James Wood tarafından 'histerik gerçekçilik' türüne dahil edilerek haksızlığa uğratılıyor. Karayipler ve Latin Amerika'nın kolonyal baskıdan kurtulamadığı, bu coğrafyaların neo-kolonyalizm gibi gerçek niyetini saklayan yeni baskı unsurlarıyla savaştığı günümüz küresel dünyasında melezliği, kimliksizliği, göçmenliği dert edinen Smith'e pek de 'histerik' demek mümkün değil... Ancak tıpkı 1960'ların pek çok Amerikan romanında olduğu gibi, sözü boşuna uzatması, romanlarını laf kalabalığıyla bezemesiyle Smith'in eserleri, günümüzde edebiyatın, kurgusal olmayan yazın da dahil pek çok şey anlamına geldiğinin bir göstergesi.

İkili bilinç kavramı

İngiltere'de sadece kadın yazarlara verilen Orange Ödülü'nü kazandığı Güzelliğe Dair adlı son romanında yine bir kimlik teması etrafında dönüyor Smith. Bu kez nazarını İngiltere'den alıp Amerika'ya, ikiyüzlü orta sınıfa ve özgürlükçü devlet ideolojisine yönelten, dolayısıyla da zenci-beyaz dikotomisi üzerine eğilen Smith, zenciliğin bir kimlik mi, bir kader mi, yoksa bir şans mı olup olmadığını sorguluyor. Romandaki kahramanlardan biri şöyle der nitekim:
"Siyah olmak bir kimlik değil, yalnızca şansa bağlı bir renk meselesidir."

Siyah kültürün sorunsalı, DuBois'nın 'ikili bilinç' kavramına dayanır. Ki hem Jamaikalı hem İngiliz olan Smith, kendine hep başkalarının gözleriyle bakan ve ruhunu alaycı bir aşağılama ve acımayla ölçen bir dünyanın metreleriyle ölçme duygusundan mustarip kahramanlarıyla dikkat çeker. İçlerindeki ikiliği daima hissetmeleri için karşılarına mutlaka kendilerinin tam zıddı olan kahramanlar çıkararak yapar bunu.

Güzelliğe Dair, İnci Gibi Dişler gibi ırk, sınıfsallık temaları üzerine iki ailenin Kippsler ile Belseylerin ama daha çok, birbirinin zıddı olan iki erkeğin romanı. Dünya görüşleri 1960'ların siyasi mücadelelerine dayanan İngiliz Howard Belsey çokkültürcü liberal, Howard'ın tam zıddı Monty Kipps ise sağ görüşlü Trinidadlı bir profesör. On beş yıl boyunca benzer çevrelerde bulunmuş, aynı üniversitelerden geçmiş, aynı dergilere yazmışlardır ama hiç aynı fikirde olmamışlardır. Her ikisi de Rembrant uzmanıdır ama estetik anlayışları bambaşkadır. Monty gelenekselciliği benimserken Howard, insanın bağırsaklarını deşecek, soyut ve cüretkâr sanatın yanlısıdır. Şüpheci, seküler, rasyonel Howard ile tüm hayatını solcu-liberallerle mücadele ederek geçirmiş Monty'nin yolları Amerika'da kesişir. Monty, Howard'ın hocalık yaptığı üniversiteye atanır. Ancak aralarındaki düşmanlık asla son bulmaz. Monty'inin muhafazakâr yanı, özellikle de zenciler üzerine yorumu rahatsız eder Howard'ı:
"Hâlâ zenciler diyor. Ne zaman bir adım ileri atsak, Monty bizi iki adım geriye götürüyordu."

Beyaz bir İngiliz olan Howard buna rağmen, Monty'nin güzeller güzeli kızı Victoria ile gözünü kırpmadan yatağa girebilir. Oğlu Jerome ile evlenmesi gündeme geldiğinde küplere binen Howard, tüm değer yargılarını hiçleyerek kendini değiller. Belki de inandığı hiçbir şey yoktur. Amerika'da 'zenci' (negro) terimi, bir stereotipi yani ayrımcılığı gösteren bir terimdir ve ırk hiçbir zaman sadece ırk değildir; her zaman sınıf ya da tarihle de ilişkilidir. Bu iç içe ilintiyi enerjik ve yer yer ironik bir üslupla işleyen Smith, ırkçı görünmekten korkmadığı bir dünyadan söz edebilmektedir.


Eril sisteme isyan

İki ailenin bireylerinden, hip hop gençliğinden, cinsellikten, Haitili göçmenlerden, entelektüel sohbetlerden, gençliğin ve gerçekliğin yitiminden söz eden romanın tek bir kahramanı yokmuş gibi gözükse de Howard'ın Afro-Amerikalı karısı Kiki, romanın baş kahramanı ve bir okur olarak en çok özdeşleşebildiğim kadını. Hemşirelik okulunda okuyan Kiki, entelektüel değildir, ama aktif olarak siyasetin içinde yer alır. Gençliğinde, bir başka dünyanın mümkün olduğuna inanmış, heteroseksüellik dayatmasına karşı çıkarak lezbiyen ilişki yaşamıştır. Howard'ın kendisini iki kez aldatması karşısında hayal kırıklığına uğramaz, çünkü ne de olsa bir erkekle evlenmiştir. Batılı güzellik kültünün aşağıladığı bir özelliğe de sahiptir Kiki, yüz elli kiloluk gövdesiyle neredeyse fil kadar şişmandır, ancak bu aldatılmasının haklı gerekçesi olamaz. Ürkütücü ama tarif edilemez bir güzelliği, dürüstlüğü, gücü, doğrudanlığı ve doğurganlığı ile Afrika kadınının arketipsel bir modelidir o.

Romanda Kiki'nin 'feminen' değil, 'kadınsı' olduğu belirtilir, oysa 'kadıncı'dır Kiki; Alice Walker'ın kullandığı anlamda... Zira 'kadıncı' (womanist) terimini, 'feminist' teriminden ayrı olarak Afrika merkezciliğini kutlamak ve daha geniş bir kadınlık resminin ortaya çıkmasını sağlamak için kullanmıştır Walker. Siyah estetiğin temel taşlarından birini oluşturan ve doğrudan Karayip kültürlerinden alınan bu terimin hakkını vererek sabitlenmiş, prototip kadın olmayı reddeder Kiki; zayıflayıp yine o eski egzotik kadın olmak yerine kocasını terk ederek kendi hayatını kurar; hem erkek egemenliğine, hem sömürüye karşı durur. Beyaz eril sisteme isyan edip özgür bir birey olma yolunda adım atan Kiki'nin geçiş süreci, Afro merkezli feminist bilince dönüşümdür. Ataerkil toplum düzeninde cinsiyete dayalı ayrımcılığın yarattığı kısıtlamaları, güzelliğin idealize edilerek kadınların nasıl edilgin konuma geldiklerine dair protesto niteliğindeki evrensel imalarıyla Kiki, Güzelliğe Dair'in en güzel gerçeği kanımca...



GÜZELLİĞE DAİR
Zadie Smith, Çeviren: Berna Kılınçer
Everest Yayınları, 2007, 554 sayfa


Radikal
02/02/2007