Gelenekle Modernlik arasında nasıl bir ilişki var? Modernlik, geleneğin tasfiyesi ile mi inşa ediliyor, yoksa geleneğin yeniden üretilmesiyle mi?




Meseleyi en basit dilegetirişle böyle konumlandırsak bile, Modernlikle Gelenek arasındaki ilişkinin ‘problematik’ bir yanı olduğunu göz ardı etmek mümkün değil. İlişkinin ‘problematik’ oluşu, acaba, kavramlar arasındaki sınırların silik ya da iyice belirtilmemiş olmasından kaynaklanıyor olabilir mi? Üzerinde durulmaya değer...

Bir kere, ‘Gelenek’ten yana olmanın ‘Gelenekselcilik’ olmadığını belirtmek gerekiyor: Gerard Delanty, ‘Modernity and Postmodernity: Knowledge, Power and Self’te ‘Gelenek’i, ‘geçmişten bugüne kalan kültürel değerler’, ‘Gelenekselcilik’i ise, ‘bu değerlerin hiçbir biçimde değişmeyecekleri’ düşüncesine bağlılık olarak tanımlar. Aradaki fark, Delanty’ye göre, geçmişten gelen kültürel değerlerin ‘değişebilir’ mi, yoksa ‘değişmez ve kalıcı’ mı olduğuna ilişkindir.

Modernlik’in Gelenekselcilik’le herhangi bir biçimde bağdaşması sözkonusu olamaz. Tam tersine, Modernlik’in, Gelenek’in dönüştürücü bir biçimde yorumlanması üzerine inşa edildiğini önesürenler vardır;- Gadamer ve Ricoeur gibi! Başka türlü söylersek, modern toplumda gelenek, bir kalıntı değildir, yeniden inşa edilen (ya da, ‘yeniden üretilen’) bir şeydir...

Alasdair MacIntyre, 1981 yılında yayımlanan ‘After Virtue’ (‘Erdemden Sonra’) adlı kitabında, geleneğin yeniden üretiminin kültürel yenilenme (‘cultural renewal’) için bir kaynak olduğunu bildirir. Ona göre Aydınlanma, büyük ölçüde bir başarısızlıktır (‘failure’), zira, Delanty’nin ifadesiyle, ‘Aydınlanma Ahlak’a, ahlaki bir temel bulma konusundaki vaadini’ gerçekleştirememiştir. Bu ahlaki temel, erdem’dir; erdem de bireysel olan değil, insanlık’a ait olan idealleri gerçekleştirmeyi gaye edinmek... Modernlik, bireysel idealleri öne çıkararak, Ahlak’ı erdem’le temellendirmek imkanından mahrum bırakmıştır.

Burada belki de MacIntyre’den ayrılarak, Hegel’in kavramsallaştırması ile, Etik (‘Sittlichkeit’) ile Ahlak (‘Moralitat) arasındaki farka değinmekte yarar var. Etik, Hegel’e göre, bir topluma ait olan ahlak normları ve değerlerdir; bir toplumdan ötekine değişirler: Oysa Ahlak, bütün norm ve değerlere, salt ahlaki değerler olarak ve istencin objesi olan gayeler olarak sahip çıkar. Mesela, ıssız adada tek başına Robinson Crusoe’nun Etik açıdan herhangi bir bağımlılığı yoktur, ama onun bir Ahlak’ı, ahlak problemleri vardır: Hegel’e göre, Ahlak objektif zihnin bir kategorisidir; Etik ise, sadece araçsal olan verili bir değer...

‘Sittlichkeit’ ve ‘Moralitat’ ayrımından sözetmem boşuna değil. MacIntyre, Modernliğin, Etik’e değil, Hegel’ci anlamda Ahlak’a’ (‘Moralitat’) bir temelkoyucu argüman getirmediğini bildiriyordu. MacIntyre, her ne kadar, Aristoteles’çi ve pagan anlamda ‘erdem’den söz ediyor olsa da, bir ahlak kavramı olarak ‘erdem’in, din ve geleneklerle olan bağıntısını da göz ardı etmiyor. Anlaşıldığı kadarıyla, MacIntyre’ın Marksizmden Hıristiyanlığa doğru yol alışında, onun Modernliğe yönelttiği eleştirilerin fevkalade belirleyici bir rolü olmuş görünüyor.

Gerçekten de Modernlik, Geleneksel toplumların, başta ‘erdem’ kavramı olmak üzere sahip oldukları Ahlak’ı temellendirmekten mahrum olmakla maluldür. Modernlik, Ahlak’ı (Hegel’ci anlamda ‘Moralitat’ı), kısaca insanlığı kuşatacak değer ve normları değil, Etik’i (Hegel’ci anlamda ‘Sittlichkeit’), yani, bir toplumun gündelik hayatını düzenleyen değer ve normları öne çıkarır. Modernliğin Ahlak’ı yok, Etik’i vardır...

Peki de, Ahlak’ı temellendirilmekten mahrum bırakan Modernliğin bu maluliyeti nasıl telafi edilir? Geleneğe sahip çıkmak, ne kertede telafi edicidir? Modern toplumlarda Din’in yükselişi ya da Din’e duyulan ihtiyaç, Ahlak’a temelkoyucu bir kanıt aramak ihtiyacından mı kaynaklanıyor? Yanıtlar bulmaya çalışacağım sorular! Gelecek haftaya...




Zaman
18/06/2006