TÜRSAK Vakfı Sinema Tarih Buluşması'nın açılış gecesinde onur ödülü alan
Irene Melikoff, kimsenin, hatta Türklerin bile derli toplu bilmediği konularla
ilgilendi. Bu yıl 90'ıncı yaşını kutladığımız Melikoff cem ayinlerini izledi,
Anadolu Aleviliğinin bilinmeyen yanlarına baktı
Birinci Dünya Savaşı'nın en çilekeş, en tezatlar içinde yaşayan başkenti St.
Petersburg'da -ki savaşın başında adı Almanlara olan nefretten dolayı
Petrograd'a çevrilmiştir- 7 Kasım 1917'de varlıklı ve soylu bir ailenin kızı
dünyaya geldi. Babası Azerbaycanlı petrol işleri ile meşgul Ivan Melikoff ve
annesi Rusya ayanından Yevgenya Nikiferovna Mokşanova idi.
Şehrin bir kesimi kalın duvarların arkasında eski şaşaalı hayatını sürdürürken,
öbür kesim açlık ve ölüme isyan etmişti. İhtilal patlamıştı, yeni doğan bebek
ailesinin eski yaşamıyla ilgisi olmayan bir istikbale doğmuştu. Irene Melikoff
hayatının kendisine miras kalan ama maddi değil, kültürel bir zenginliğin
pırıltısı ile soyundan gelen güzellik ve zekası yanında sıkıntılı bir maddi
hayatı bir arada yaşayacaktır.
Sürgündeki Ruslarda görülebilen seçkin bir kültür ve müzikal bir Rusça,
Fransızların dahi göstermediği bir özenle edinilen zengin ve hoş aksanlı
Fransızca ve her iki millette de görülmeyen zengin, düzgün telaffuzlu İngilizce,
Irene Melikoff'u etraftan farklı kılıyordu. Hiç kuşkusuz onu farklı kılan bir
diğer yönü de sık sık "Efendim"le hitap ettiği temiz Türkçesiydi.
Açıkçası soyundaki Kafkaslılık ağır basmış ve belki de bu yüzden Paris'teki Türk
çevresinde tanıdığı Faruk Sayar ile evlenmişti. Üç kızı da bu evliliktendi ve
bütün kültürlü Ruslar gibi çocuklarına Fransa'da dahi hem Rusçayı hem Türkçeyi
öğretmişti. Kızı Şirin her iki dili de mükemmel kullanan bir Fransa aydını ve
üniversite hocasıdır.
İki dünyanın da efendisi
Genç Irene, Sorbonne Üniversitesi ve Paris'teki ünlü Şark dilleri okulunda (Ecole
Nationales des Langues Oriantales) eğitimini tamamladı. O yıllarda kendisiyle
birlikte burada öğrenim görenler Türkoloji dünyasının gelecekteki en renkli
grubunu oluşturuyordu: Avusturyalı Andreas Tietze, Fransa'dan Louis Bazin ve
Britanyalı Bernard Lewis... Hocalardan biri Türk gramerini yazan ünlü Jean
Deny'di.
Ama bu zeki ve renkli gençleri en çok etkileyen sürgündeki Dr. Adnan Adıvar'dı.
Bernard Lewis'in ifadesiyle onlara sadece Türk tarihini ve Şark edebiyatını
değil, her şeyi, hatta Goethe'nin "Faust"unu bile anlatırmış. "Bilgisi ve
kültürü ile iki dünyaya aitti ve ikisinin de efendisiydi" der.
Irene hanım ünlü "Danişmendname" üzerine çalıştı, bu tez ona bir şöhret
kazandırdı ve giderek Türk halk kültürüyle ilgilenmeye başladı.
Kimsenin, hatta Türklerin bile derli toplu bilmediği sahalar ilgisini çekti.
Güzel ve canayakındı, bilge ve sıcak kişiliğiyle her zaman Anadolu halkının
muhtelif gruplarının dostu oldu. Bir aşıklar gecesinde tribünlerdeki kadınların
"Irene bacı!" diye tabur halinde onu çağırıp nümayişle aralarına aldıklarını
hepimiz gördük.
Cem ayinlerini izledi. Anadolu Aleviliğinin bilinmeyen yanlarına baktı, tarihi
malzemeyi kullandı. Bizdeki Bektaşilik, Alevilik, Babailik gibi sahaların yetkin
araştırmacısı olan tarihçi Ahmet Yaşar Ocak da Strasbourg Üniversitesi'nde onun
yanında yetişmiştir. İkisi Fuat Köprülü'den beri bazı yeni açılımlar yaptılar.
Anadolu Aleviliği ile Şiilik arasındaki farkları sarahatle ortaya koymak gibi.
İşçi ailelerimizin yardımcısıydı
Irene Melikoff sadece etrafındaki Türk öğrencilere Avrupa'da yaşayan Alevi aşık
ve sofulara değil, başı derde giren ve sokakta kalan Türk işçi ailelere bile
yardım etmekle tanınır. Bir ara damadı merhum Kasım Yeşilgül ile birlikte bu işe
kendilerine hasretmişlerdi.
Irene Melikoff, Alevilik-Bektaşilik ile ilgili sahalarda "Uyur idik Uyardılar",
"Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları", "Hacı Bektaş", "Efsaneden Gerçeğe" gibi
çalışmalarının Turan Alptekin tarafından çevrilmesiyle Türk okuyucu tarafından
izlenebildi. Ama Fransa'da Türkoloji sahasındaki öğretmenliği ve meslektaşlar
arasındaki dost davranışıyla her zaman için gönüllerde yerini tuttu.
Bu hafta İstanbul onun 90'ıncı yaşını kutluyor ve kendisine TÜRSAK Vakfı Sinema
Tarih Buluşması'nın açılış gecesinde onur ödülünü sundu. Sevgili Irene
Melikoff'a sağlık ve mutluluklar diliyoruz.
Fax: (0312) 427 20 64
Milliyet
16/12/2007
