'Alice Harikalar Diyarında' 1879 yılında Rusya'da yayımlandığında, 'küçük
bir kızın yorucu, son derece sıkıcı ve tamamen kafası karışık, hastalıklı
sayıklamaları' olarak nitelendirilmişti
2007, Charles Lutwidge Dodgson'un doğumunun 175. yılı. Bu isim size bir şey
çağrıştırmamış olabilir, çünkü Dodgson'u tüm dünya Lewis Carroll olarak, yani
Alice Harikalar Diyarında'nın yazarı olarak tanıyor. Carroll'un kitabı 1865'te
yayımlandığında, çocukların beğenisini olduğu kadar, Oscar Wilde ve Kraliçe
Victoria'nın da hayranlığını topladı. Carroll biraz tuhaf bir adamdı, kitabı (ve
devamı olan Alice Aynalar Diyarında) da tuhaf bir kitaptı. Moscow Times'da
Viktor Sonkin imzasıyla yayımlanan yazıya bakılacak olursa, yüz yirmiden fazla
dile çevrilmiş kitabın Rusçadaki serüveni de bir o kadar tuhafmış.
'Alice' Rusçada 1879'da, orijinalinden yalnızca dört yıl sonra yayımlandı;
kitapta çevirmeninin adı yazmıyordu. Ancak kitap İngiltere, Avrupa ve Amerika'da
büyük başarı kazanmasına karşın Rusya'da hiç tutulmadı; "küçük bir kızın yorucu,
son derece sıkıcı ve tamamen kafası karışık, hastalıklı sayıklamaları" olarak
nitelendi, "tüm annelerin bu değersiz fantaziden uzak durması" tavsiye edildi.
Rusya'da o dönemin çocuk yazını son derece ahlakçı ve olay örgüsüne dayalıydı;
belli ki Carroll'un tavşanı, Cheshire kedisi, şapkacısı, kupa kraliçesi ve diğer
kahramanları, mantığı zorlayan konuşmalarıyla genel beğeniye aykırı düşüyordu.
Zaman içinde 'Alice'in yeni çevirileri yayımlandı, hatta bu çevirilerden bir
tanesi genç Vladimir Nabokov'a aitti, ama neredeyse bir yüzyıl boyunca 'Alice'
Rusya'da hak ettiği beğeniye erişemedi.
1960'ların sonlarına doğru bu durumun değişmesi için koşullar olgunlaşmaya
başladı. Rus şairleri, absürd çocuk şiirleri yazmaya başlamıştı, devlet
tarafından onaylanmasa da absürd yazın, okurlar arasında beğeni toplar olmuştu.
Sonra tuhaf birşey oldu.
Bulgarca ve Rusça 'Alice'
Sovyetler Birliği dışındaki sosyalist ülkelerde yayımlanan kitapları incelemekle
sorumlu olan yetkililerden biri, Alice adında bir kızın Bulgarcada yayımlanmış
bir kitabına rastladı ve bunun bir Bulgar kitabı olduğunu düşünerek, kitabın
Rusçaya çevrilip Sofya'da basılması ve Sovyetler Birliği'ne ithal edilmesi
emrini verdi. Bulgarlar bu işe şaşırdı elbette, ama sonunda kitabın Bulgarcadan
değil İngilizceden çevrilmesi konusunda Sovyet yetkilisini ikna etmeyi
başardılar.
Kitabın Nina Demurova tarafından yapılan çevirisi 1967 yılında Sofya'da
yayımlandı; kitabı Bulgar sanatçı Petar Çuklev resimledi; şiirlerin
çevirisiniyse Dina Orlovskaya üstlendi. Demurova o günleri şöyle hatırlıyor:
"Kitap yayımlandıktan sonra Sofya'daki merkez bankasına ücretimi almaya gittim.
Bankanın müdürü, İngilizce bir kitabı Rusçaya çevirdim diye bana neden Bulgar
levasıyla ödeme yapıldığını bir türlü anlayamadı. Tek kelime Bulgarca bilmemem
onu iyice çıldırttı."
Kitap bir anda çoksatarlar arasına girince karaborsadaki değeri bir mühendisin
aylık maaşı düzeyine çıktı. Birkaç yıl sonra Sovyetler Birliği'nin en prestijli
yayınevlerinden biri olan Literaturniye Pamyatniki, kitabın yeni ve daha
akademik bir çevirisini yayımlamak isteyince, Demurova kendi çevirisinde ciddi
değişiklikler yaptı; şiirleriyse bugün Rusya'nın en ünlü şairlerinden biri olan
Olga Sedakova çevirdi.
O zamandan beri 'Alice'in dört yeni Rusça çevirisi yayımlandı; Winnie the Pooh
ve Mary Poppins'in çevirmeni Boris Zakhoder'in elinden çıkan çeviri, bunlar
içinde en başarılısı sayılıyor.
'Alice' Sovyetler Birliği'nde başka sanat yapıtlarına da esin kaynağı oldu.
1974'te kült oyuncu ve şarkıcı Vladimir Vysotsky, ülkenin önde gelen
oyuncularıyla bir 'Alisce Harikalar Diyarında' albümü çıkardı. 1982 yılındaysa
animasyon ustası Efrem Pruzhansky, Disney versiyonuna hiç benzemeyen, çok daha
karanlık ve tuhaf bir çizgifilm yaptı.
Demurova'ya göre 'Alice'in bu kadar beğenilmesinin nedeni, geleneksel masalların
korku dolu havasına ve masallardaki çocukların hep korkmasına karşın, 'Alice'te
hiç korku olmaması. 'Alice'in Rusçadaki serüvenini anlatan ve Demurova
tarafından yayıma hazırlanan kitap, bu yıl içinde piyasaya çıkacak.
Radikal
23/03/2007
