Rus şairi, edebiyat eleştirmeni, anı yazarı. 16 Mayıs 1886 tarihinde Polonyalı
soylu bir ailenin oğlu olarak Moskova’da dünyaya geldi. Anne tarafından dedesi
Yahudi’ydi ve sonraları Ortodoks dinine geçmişti; annesi ise sıkı bir Katolik
olarak yetiştirildi. Hodaseviç, Tulalı bir köylü kadını olan sütannesi
Kuzina’nın, dinsel eğitiminde önemli bir yeri olduğunu söyler. Rus toprağında
köklerinin olmaması ve aynı zamanda Polonya’da yabancı olması, erken dönem
şiirlerinde duyumsanan ruhsal bir bütün yaratmıştı onda. (Rusya’nın üvey
evladıyım, ya Polonya’nın– / Bilmiyorum Polonya’nın nesi olduğumu…)
Tarih, felsefe ve hukuk eğitimi gördüğü Moskova Üniversitesi’ni bitiremedi. İlk
şiirleri Grifon almanağında çıktı. 1906 yılından itibaren Molodots (Gençlik) ve
Sçastlivıy Domik (Mutlu Evcik, 1914) kitaplarında yer alan şiirleri, Vesı
(Terazi), Zolotoye Runo (Altın Yapağı), Pereval (Geçit) dergilerinde ve Rul
(Dümen), Golos Maskvı (Moskova’nın Sesi), Russkiy Vestnik (Rus Haberleri)
gazetelerinde yayımlandı. Hodaseviç, Sçastlivıy Domik’e daha hoşgörülü
yaklaşırken, Molodots’u son derece olgunlaşmamış bir yapıt olarak
değerlendirecekti sonraları. Hodaseviç, 1906 yılında sistemli olarak
eleştirmenliğe başladı.
Mladençestvo (Çocukluk, 1933) adlı yaşamöyküsel çalışmasında, Akmeizmin
estetiğine uzak kalmasına ve Fütürizmi de kesin olarak kabul edilemez bulmasına
karşın, simgeciliğin şafağına “geciktiği” gerçeği üzerinde önemle durur. Bununla
beraber Hodaseviç’in erken dönem şiirleri, onun, ünlü Rus simgeci şair Valeri
Bryusov’un eğitiminden geçmiş olduğunu söylememize olanak verir. Bryusov,
şiirsel kavrayışı kabul etmeyerek, şiirsel esinin, sanatın derinliklerindeki
gizler öğretisiyle, bilinçli seçimle ve şiirde biçimin, uyağın, desenin
simgeleştirilmesi yoluyla denetim altında tutulması gerektiğini söylemişti.
Bryusov’un, en belli başlı temalarından biri olan, sanatla, yazınsal bir metin
gibi kurulu olan yaşam arasındaki ilişki, gerçek yaşam ilişkilerinin, etik
değerlere kayıtsız ve ahlaki yargıyı reddeden bir sanat görüngüsüne dönüşmesi
düşüncesini kesinlikle kabul etmeyen Hodaseviç’te büyük yankı buldu.
Rusya’yı bekleyen sarsıntıları önceden sezen Hodaseviç, Ekim devrimini
iyimserlikle karşıladı, ne var ki uyanması fazla uzun sürmedi. Savaş ve devrimle
ilgili düşünce ve duygularını Putem Zerna (Tohum Yolundan, 1920) şiir kitabında
dile getirdi. Yeniden doğuş için ölme motifi, çok açık ve dokunaklı bir
tonlamayla yansıtılmıştı bu şiirde.
Hodaseviç, devrimin ilk yıllarında, Moskova Proletkult’a (Proleter Kültür) giren
genç yazarlara dersler verdi, Moskova Sovyeti müzik-tiyatro kolunda çalıştı.
Maksim Gorki’nin kurduğu Vsemirnaya Literatura (Dünya Edebiyatı) dergisinin
Moskova şubesini yönetti. 1921 yılı başında Petrograd’a (Petersburg) gitti.
Kuzey başkentinde yaşayan bilim adamları ve yazarlar için bir tür komün biçimi
bir yaşantının sürdürüldüğü Sanat Evi’nde kaldı. Burada üçüncü eşi Nina
Berberova’yla tanıştı. Nina’yla birlikte görevli olarak on yıllık ilk göçmen
döneminin başlayacağı Riga’ya gitti.
Hodaseviç, göçmenler çevresinde, yurdunda olduğu gibi kendini uzun zaman yalnız
hissetti. Berlin’de ve Sorrento’da yaşarken Gorki’nin kurduğu, genellikle
siyasal konulara ağırlık verilen Besedı (Sohbetler) dergisiyle yakından
ilgilendi.
Bu dergi, Ekim devrimiyle yok olma sürecine giren Rus kültürünün
birliğini yeniden kurma gibi bir hedefle yola çıkmıştı. Yeterli araç gereçten
yoksun olması nedeniyle derginin faaliyetini durdurması, Hodaseviç’in Sovyet
pasaportunu uzatması zorunluluğuyla aynı zamana denk gelmişti. Seçimini
göçmenlikten yana kullandı. Bolşevikler iktidardayken edebiyatla ilgilenmek
olanaksızdı; 1925’de Paris’e gitti.
Dni (Günler) gazetesinin edebiyat bölümü yayın yönetmenliğini yaptı. Posledniye
Novosti’de (Son Haberler) şiirleri çıktı. 1927 yılından ömrünün sonuna kadar,
göçmen ve metropol edebiyatı ve Rus klasikleriyle ilgili her hafta geniş
belgelerin yayımlandığı Vozrojdeniye (Yeniden Doğuş) gazetesi edebiyat bölümünün
başında oldu. Hodaseviç, yalnızca çağdaş gerçekçilikle uğraşmaya zorlanan şiirin
–kendi döneminin dışında ya da üstünde kalacak durumda olmamasına rağmen–
yaratıcı güçten yoksun bulunduğu kanısına varınca şiir yazmaz oldu. “Ölü bir
Ruhla / Suskun dehşete gömülmek / Çiğnemek liri ayaklar altında” kararlılığı
Hodaseviç’e derin acıların bedeli olarak verildi. Sobraniye Stihov (Toplu
Şiirler) adlı kitabının çıktığı 1927 yılında şiiri çoktan bırakmıştı.
Yeniden gözden geçirdiği ve düzelttiği Tyajolaya Lira (Ağır Lir, 1922) adlı şiir
kitabı Berlin’de çıktı. Bu şiirlerde, alışılmış yaşam biçiminin bozulduğu
dönemin Petersburg’u anlatılıyordu. Yevropeyskaya Noç (Avrupa Gecesi) yapıtında
yer alan birçok şiirini o yıllar Berlin’de kaleme almıştı.
Uygarlığın çöküşünü yaşamakta olan “Avrupa’nın alacakaranlıkları” Hodaseviç’in
göçmen dönemi şiirlerinde egemen olan izlektir. Yine de, çok kişinin beklemediği
güncel toplumsal motiflere başvurması Hodaseviç’in doğrudan doğruya Puşkin
şiiriyle ilişkilendirdiği diğer lirik konuları boğmaz.
Günün yazınsal olaylarının değerlendirilmesinde ve yine Rus klasik mirasının
savunulması anlayışı içinde Puşkin vasiyetleri Hodaseviç için tartışılmazdır.
Hodaseviç, “itirafta” değil, bileşik ve örgensel olarak sanatçının duygu ve
heyecanını aktaran sanatsal yöntemlerin kurulu dizgesinde anlatım bulan yazar
kişiliğinin bütünlüğü ve birliği kaybolduğu zaman şiirin olmayacağını gösterdi.
Yurtdışında yazın hayatının büyük olayı haline gelen polemik sürecinde –1930’lu
yıllar ortasında– Rus şiirinin, yalnızca yaratıcılık olarak değil, ruhun
özverisi, “tüm yaşamın biricik davası” olarak kendisi için belitsel bir kavram
olduğunu savundu.
Ölmeden birkaç hafta önce Nekropol (1939) adlı anı kitabı gün ışığına çıktı. Bu
kitapta Maksim Gorki ve Valeri Bryusov, Aleksandr Blok, Andre Belıy, Nikolay
Gumilyev gibi Gümüş Çağ’ın ünlü şairlerinin anıları yer alıyordu.
Hodaseviç, Paris’te, pankreas kanseri tanısıyla kaldırıldığı hastanede 14
Haziran 1939’da öldü.
Başlıca Yapıtları
Şiir: Molodots (Gençlik, 1907) Sçastlivıy Domik (Mutlu Evcik, 1914); Putem Zerna
(Tohum Yolundan, 1920); Yevropeyskaya Noç (Avrupa Gecesi, 1922); Tyajolaya Lira
(Ağır Lir, 1922). Anı-Roman: Derjavin (Derjavin, 1931); Mladençestvo (Çocukluk,
1933); Nekr0pol (1939). Makale: O Puşkine (Puşkin Üzerine).
kitap-lık
Sayı: 76 Ekim 2004
