Bir toplumun düşünme seviyesinin miktarı -sıklıkla söylendiği gibi- gündelik dilde kullanılan sözcük sayısıyla alâkalı değildir. Gündelik dil, en nihayet bir konuşma dilidir ve konuşma dili de esasen (felsefî) düşünmenin değil, (toplumsal) iletişimin aracıdır.

"İnsan nedir?" sorusuna asırlar boyunca düşünme'nin bulabildiği en köklü cevap şudur:

- İnsan düşünen/konuşan canlıdır (hayvan-ı nâtık/animale rationalle).

"Canlı nedir?" sorusuna verilen cevap ise, ne yazık ki bugün pek bilinmez:

- Canlı, duyuları olan ve iradesiyle hareket eden organik cisimdir.

Kabul etmek gerekir ki modern Batı'da düşüncenin ve sanatın tarihi bazı ilginç kadınların katkılarıyla zenginleşmiştir; zira bu ilginç kadınlar (!) olmasaydı, düşüncenin ve sanatın tarihi, Batı'da mevcut halinden çok daha farklı bir biçimde yazılmak zorunda kalınacaktı.

Lou Salome'yi kim bilmez? Nietzsche, Freud ve Rilke'yi derinden etkileyen genç kadının adıydı Lou Salome. Ne ilginç ki hâlâ hayranları var ve hayranları çokluk erkek değil, aksine kadın!

Peki ya Kafka'nın Felice'si ile özellikle Milena'sı? Bu iki kadın olmasaydı, Kafka yazdıklarını nasıl ve ne surette yazabilirdi, işte bu soruya cevap vermek çok zor. Heidegger uzmanları, "Hannah Arendt" adını anmadan bu varoluşçu filozofun biyografisine adım bile atamıyorlar neredeyse. Hiç de haksız sayılmazlar.

Buna karşın karısı "Elfride" olmasaydı, Heidegger Freiburg'u terkedip Berlin'e gitmek zorunda kalacak ve belki de meşhur aforizması "Dil Varlığın evidir; kulübe ve ev Varlığı birbirine rabteder; insan da işte bu evin yanıbaşında ikamet eder" (Die Sprache ist das Haus des Seins, Hütte und Haus bergen das Sein, der Mensch wohnt nahe diesem Haus) diyemeyecekti.

- "Şu sıra elimde olan kitaplardan biri Spengler'in Decline of the West'i. Spengler "Her medeniyetin kendi matematiği vardır" diyor. Avrupa'nın matematiği Yunanlılarınkinin uzantısı değildir; Yunan'da sayı ve şekil ölçülebilen, bütünlükleri olan kavramlardır, ikisi de somuttur. Avrupa bu kavramları soyutlaştırmıştır.

Düşünüyorum, acaba bizim matematiğimiz nasıldır? Daha doğrusu, bizim kültürümüzün temelindeki matematik nasıl bir şeydir? Arap matematiği midir? Bizde orijinal matematikçi yoktu; ama -gene Spengler'in dediği gibi- matematik, kültürün verilerinde görülür. Bizdeki -özellikle mimari eserlere bakarak nasıl bir matematiğimiz olduğu keşfedilebilir mi?" (s. 17)

"Edebiyat Dünyasından Attilâ İlhan'a Mektuplar" (İstanbul, Şubat 2001) adlı kitaptan aktardığım bu satırların yer aldığı 5 Ocak 1979 tarihli mektup, müteveffa romancı Oğuz Atay'ın eski eşi Pakize Atay tarafından İlhan'a gönderilmiş. [Üstün Barışta'yla evli olan Pakize hanım, şimdi "Pakize Barışta" adıyla gazetem.net'te yazıyor. Okumanızı öneririm; doğrusu "okunası hoş yazılar" da yazıyor.]

- "Hepimiz BBC'den bir gazetecinin Carl Jung'la görüştüğü eski siyah-beyaz filmi görmüşüzdür. O görüşmede Jung'a Tanrı'ya inanıp inanmadığı sorulduğunda, "İnanmıyorum, biliyorum" diye cevap verir.

Aynı filmin sonuna doğru Carl Jung, "Anlam'a güven ve anlam'ı amaç haline getir!" der. Sanırım insanlığın yüzyıllardır beklediği mesaj bu. Başarılı biri olmanın ya da Hakikat'i düşünmenin anlamı arasında bir fark yoktur. Yaşamı değerli kılan anlam'dır. Evet, ancak anlam'a güvenilirse ve anlam amaç edinilirse dünya değiştirilebilir." (Irina Tweedie, "Jung Psikolojisi ve Tasavvuf" içerisinde, s. 108-109, İstanbul, 1994)

Bir bütün olarak dünya olmamalı elbette yazarın kastettiği... Öncelikle kişinin kendi dünyası değişmeli. Kişi öncelikle kendi dünyasını değiştirebilmeli.

Anlam'a güvenmek, anlam'ı amaç hâline getirmek demek, görünenin ötesinde hep bir şeylerin varolabileceğini bilmek, hiç değilse sezmek demek biraz da... Modernlerin elinde anlamı kalmadı dünyamızın... Onların ellerinde hiçbir 'anlam' yoktu. Olanlarınkini de ellerinden aldılar ve acımasızca yok ettiler.

Dilerseniz, beyaz adamın vicdanı olan bir sese, yine Jung'a kulak verelim:

- "Pueblo Kızılderililerinin dinleriyle ilgili konulara girmemelerine karşın Amerikalılarla ilişkilerini anlatmaya can attıklarını gözlemledim. Ochwiay Biano bana dedi ki: