"Bilmek ızdırab verir" denir. Bir yönüyle doğrudur bu söz; zira insan bildikçe ızdırabı artar. Bilginin, bilgeliğin olduğu yerde ister istemez acı da vardır. Kişi bildikçe, bilmeye çalıştıkça çaresiz ızdırabını da artırmış olur. Nitekim buna benzer ifadeleri birçok milletin düşünme tecrübesi içerisinde bulabilirsiniz. (Meselâ Almanlar şöyle diyorlar: "Denn wo viel Weistheit ist, da ist viel grämen, und wer viel lernt, der muss viel leiden.")

'Bilmek' herhangi bir kayıtla kayıtlanmaksızın kullanılıyor. Bilmek, hep bir şeyi bilmektir. Dolayısıyla sormak gerekiyor: Neyi bilmek? Evet, neyi bilmek ızdırap verirmiş, bu sualin cevabını da bilmek zorunda değil miyiz?

Dünkü yazımızda Hakkı Hünler tarafından Türkçe'ye çevrilip Paradigma Yayınları'nca neşredilen "Antik Yunan Felsefesi Terimleri Sözlüğü" (İstanbul, Aralık 2004) hakkında bir değerlendirmede bulunmayı vaadetmiştik. Şimdi sözümüzü tutacak ve örneklerimizi temsil değeri yüksek terimlerden seçmeye çalışacağız.

-"Reguale'den sonraki olgun Descartes'e göre, cogito ergo sum'un kesinliği matematiksel kesinliğin önünde gelir. Hatta Descartes, matematik kesinlik için matematikçiyi yanıltmaz bir Tanrı hipotezi ortaya atar. Bunu yazmamın sebebi, Descartes için bir hiyerarşi kurulacaksa, önce metafizikçi[lik], sonra matematikçilik gelir diye düşünüyorum."

Düşünme'nin tarihî adımlarını "felsefe tarihi" kitaplarından sağlıklı olarak takip edemeyiz. Çünkü tarih içinde yola düşen düşünme, taliplerine "tarih hakkında" değil, "tarih içinde" yazılmış kitaplardan o saf yüzünü gösterir.

Bu nedenledir ki tarihî düşünceleri, tarih kitaplarına yönelerek değil, tarihteki kitaplarla hemhal olarak öğrenmek gerektiğini unutmamalıyız.