Kul Nesîmî’nin yüzyılları eskiten bir dörtlüğü vardır. Şöyle der:


Ben Melâmet hırkasını

Kendim geydim eğnime

Âr u namus şişesini

Taşa çaldım kime ne

Bu dizelerde iki konu dikkat çekicidir. İlki, Melamî hırkasını herkesin kendinin giydiği, ikincisi de ar ve namusun bir sırça denli nazik ve hassas olduğudur.

Melamet kelimesi “kınama, ayıplama, kötüleme, azarlama, kara çalma” gibi anlamlara gelen ve kınanmayı amaç edinen, insanların kınamasına hedef olmak için kasıtlı tavırlar geliştiren sufilerin yolunu işaret eden bir kelime. Her ne kadar Melamiliğin diğer mistik anlayışlar gibi bir tasavvuf yolu olmadığını iddia edenler varsa da (msl. ileri gelen Melamilerden Abdülaziz Mecdi) Melamilik tarih boyunca hemen bütün tasavvuf dünyasını etkilemiş, Kalenderîlik, Haydarîlik, Mevlevîlik, Bektaşîlik, Hamzavîlik gibi tarikatların öğretileri arasında önemli bir yer tutmuştur.

Şair Neşatî’nin o ünlü gazelinde yine pek ünlü bir beyti vardır, der ki:


“Ettik o kadar ref’-i

taayyün ki Neşatî

Âyîne-i pür-tâb-ı

mücellâda nihânız”

Şöyle demeye gelir:


"A Neşatî! Varlığımızı o denli yok ettik ki artık üzerinde hiçbir toz bulunmayan parlak ve cilalı aynalarda bile görünmez olduk."

Mutasavvıf bir şairin, kendisinde maddeden eser kalmadığını ifade edişinin en rafine biçimi diyebileceğimiz bu beyit dolayısıyla tasavvufun varlık-yokluk, madde-mânâ, cevher-araz gibi temel kavramlarına kapı aralayan izahlar yapmak mümkündür. Ancak biz onun yerine bu vetireyi tersine çevirecek ve dervişin kendisini yok edişine uzanan mecaz dünyasında (İlahî aşk yolu) yaratılış ve hakikat eserine (masiva) uzanacağız.

Söz üzerine söylemler içeren aşağıdaki beyitler Şeyh Galib'indir. Bugünün anlayışı ile karşılaştırılabilsin diye, içine fazla yorum katmadan, yalnızca söze dikkat çekerek veriyoruz:


Kalb kim Îsi-i aşkı bula gerdûn gibidir

Akl-ı hod-râ hum-ı hikmetde Felâtûn gibidir

“Aşk İsa'sını bulan kalp, dünyayı elde etmiş gibidir (veya dünya gibi aşk ile dönüp durmaya başlar). Kendini beğenmiş akıl ise felsefe küpüne sıkışıp kalmış Eflatun'a benzer.”

Galib, bu beyitte Hz. İsa'nın, bir mucize eseri olarak nefesiyle ölüleri dirilttiğini, çamurdan yapılmış kuşlara can verdiğini hatırlayarak, sözü de Hz. İsa'ya benzetmekte ve iyi bir sözün can bağışlayıcı özelliği olduğunu vurgulamaktadır. Nitekim Divan şiirinde sevgilinin dudağından çıkacak bir çift söz de âşıkların ölü gönüllerini diriltir, cana can katar, onlara hayat bağışlar.

Yakın zamana kadar, bizim eski edebiyatımız için, yazık ki "hayattan kopuktur" denirdi. Mamafih bu edebiyatın mücerred konularına ve insan ruhuyla örtüşen samimiyetine bakınca, sultana karşı gelmiş bir yeniçerinin isyan hislerini, yahut rüşvet alan bir devlet görevlisinin tepelenmesi gerektiğini aramak belki ondan çok şey istemektir.


Edebiyat eseri, samimiliği ölçüsünde hayatı anlatır; bu doğrudur. Çünkü Allah, insanoğlunu yaratıp da hayat denilen şeyi bağışlarken ona fıtrî bir içtenlik vermiştir ki onunla hayatı anlasın, haz alsın veya hissetsin. İçtenlikten ve samimiyetten uzak her hayat sahnesi, sahte ve kayıp bir ömür parçasından gayrı nedir ki?!..