Bir metnin nasıl okunması gerektiğine ilişkin, birbirinden farklı teorik yaklaşımlar olduğunu biliyoruz. Geçen haftaki yazımda, Stanley Fish’in ‘Is There a Text in This Class?’ta önesürdüğü görüşlerden söz açmıştım: Hatırlayacaksınız, Fish’e göre, okur, metni ‘toplumda içinde yaşadığı ve değerlerini benimsediği kesimin’ dayattığı ‘yorumlama stratejileri’ (’interpretive strategies’) bağlamında ele almak durumundadır.


Okurun ‘içinde yaşadığı ve değerlerini benimsediği’ kesime, Fish, ‘yorumlama cemaati’ (interpretive community’) adını veriyor. Dolayısıyla Fish, metnin ‘anlam[ını] üreten[in] ne metin ne de okur’ olduğu kanısındadır. Ona göre, yazar da, metin de, okur da, ‘yorumun ürünü’dür.

Osmanlı toplumunda felsefi düşünce üretiminden söz edilebilir mi? Felsefi üretim belirli bir tarihsel döneme kadar var idi de, sonradan mı önü kesildi? Neden Batı tarzı sistemleştirilmiş bir felsefe geleneği yok.

Bu ve benzeri sorular, Osmanlı toplumunun entelektüel geleneği üzerinde düşünenlerin hemen hepsi tarafından sorulmuş olan sorular;- ama elbette bu sorulara verilen yanıtlar birbirinden çok farklı. Kimileri, mesela, rahmetli Ord. Prof. Hilmi Ziya Ülken hocamız gibi düşünenler, felsefi düşünce üretiminden söz edilebileceğini; ancak bu üretimin, sistemleştirilmiş bir yapısı olmadığı için ‘felsefe’ sayılamayacağını önesürmüşlerdir: Ülken hocamız, ‘Felsefeye Giriş’ adlı çalışmasında, felsefi düşüncelerin edebiyat, özellikle de şiirin içinden dilegetirilmiş olmasını ‘hikemiyyat’; ahlak ve hukuk kitaplarında dilegetirilmiş olmasını da ‘tefelsüf’ diye nitelendirir ve ‘hikemiyyat’ı da, ‘tefelsüf’ü de, gerçek anlamıyla ‘Felsefe’ saymaz.

‘Osmanlı’da felsefe var mı idi?’ sorusuna, Prof. Dr. Süleyman Hayri Bolay’ın ‘Osmanlı’da her devirde felsefe olduğu’ yanıtını verdiğini, geçen haftaki yazımda belirtmiştim.

Prof. Bolay, bu tespitle yetinmiyor ve ‘Osmanlılarda Düşünce Hayatı ve Felsefe’ (Akçağ Yayınları, 2005) adlı çalışmasında, Osmanlı’da Varlık felsefesi, Bilgi felsefesi, Dil felsefesi, Mantık felsefesi, Ahlak felsefesi, Tasavvuf ve Hukuk felsefesi alanlarında yazılmış olan metinlerden örnekler vererek, ‘Osmanlı’da her devirde felsefe olduğu’ yolundaki görüşünü kanıtlama işine de girişiyor.

Umberto Eco, ‘Anlatı Ormanlarında Altı Gezinti’de anlatır: İtalya Kralı Vittorio Emanuele III. ‘humanist kültürü kıt’ ama biraz da bön bir kralmış.


‘Bir gün bir resim sergisinin açılışını yapmak, dolayısıyla tablolara hayran hayran bakarak salonları dolaşmak zorunda kal[ıp] da’ yamaçlarında bir köyün uzandığı çok güzel bir vadi manzarasının önüne geldiğinde uzun uzun resme bakmış ve sonra serginin yöneticisine sormuş: “Bu köyün nüfusu nedir?”

Eco’nun Vittorio Emanuele III.’e ilişkin bu öyküsü, soru sormaya ilişkin bir mantığın olduğunu da ortaya koyar. Bu mantık, bağlama (contexte) ilişkin bir mantıktır: Hangi sorunun ne bağlamda sorulabileceğinin sınırlarını belirleyen bir mantık! Vittorio Emanuele III.’ün sorusunun gülünç bir soru olması, tabloyu seyrederken, sorulmaması gereken bir soruyu sormasındandır.

Şimdi kimin olduğunu anımsamadığım, yanılmıyorsam bir Fransız devlet adamıydı, şöyle bir sözü vardır: İnsanın belirli bir yaşa geldiğinde anılarını yazması gerekir.


Anıları yazmak! İnsan niçin anılarını yazmak ister ve elbette niçin, bunu belli bir yaşa geldiğinde yapmalıdır? Bana sorarsanız, anıları yazmaya durmak, düpedüz bencilliktendir,- yaşadıklarını bir kez daha yaşamak isteği, bencilce bir istek değilse nedir? Aynı nehirde iki kez yıkanılmayacağı, Herakleitos’tan beri yinelenip durur; ama anılar olanak verir buna, anılarla ikinci kez girersiniz ‘Yaşam’ adlı o nehre. Bir şeyler değişir gene de anılarınızda, bir yüz ya da bir ad yitmiş, biraz silikleşmiştir o anı, bulanıklaşmış, değişmiştir biraz.

Ahmet Muhip Dıranas’ın ‘Fahriye Abla’sında söylediği ‘hafızada kalan şey değişmez zamanla’ dizesine bakmayın, yaşananla anımsanan farklıdır: gerçeklik, artık, yaşandığı gibi değil, anımsandığı gibidir.